قبله در معماری اسلامی

وقتی در یکی از نقاط مرتفع تهران بایستید و به شهر از بالا نگاه کنید یک ناهماهنگی و بی نظمی در ساخت و ساز شهر مشاهده می کنید. این پستی بلندی ها که در نقاط شمالی شهر بیشتر به چشم می خورد، چهره کلانشهری مثل تهران را بسیار ناهمگون کرده است.
در همین خصوص بر آن شدیم تا گفتگویی با دکتر وحید قبادیان یکی از چهره های معماری امروز ایران انجام دهیم. دکتر وحید قبادیان متولد 1335 خورشیدی در تهران و فارغ التحصیل از دبیرستان البرز در رشته ریاضی و دارای مدرک لیسانس و فوق لیسانس معماری از دانشگاه ایالتی اوهایو در امریکا و دکتری معماری در سال 1379 از دانشگاه آزاد اسلامی است. وی از سال 1364تاکنون در دانشگاه های بوعلی سینای همدان ، دانشگاه تهران ، دانشگاه آزاد و دانشگاه پردیس اصفهان در حال تدریس بوده است.
از مقالات و کتابهای به چاپ رسیده از وی می توان به عناوین زیر اشاره کرد: کتب ساختار و مصالح ابنیه سنتی ایران ، معرفی ابنیه سنتی ایران ، طراحی اقلیمی و مقالات تطبیق مسکن با اقلیم ، روان شناسی محیطهای مسکونی ، میدان توپخانه خاستگاه مدرنیزاسیون در تهران.

آیا معماری تهران امروز هویت بارزی دارد؟
مشکلی که ما در شهر تهران داریم این است که هویت شهری تهران مشخص و معلوم نیست و چیزی که بتوانیم به آن به عنوان هویت شهری استفاده کنیم وجود ندارد. هویت یک شهر را باید در تاریخ و گذشته آن پیدا کرد. تهران قدیم از حصار ناصری و پیش از آن از حصار تهماسبی شکل گرفته و بعد از آنجا بتدریج گسترش پیدا کرده که این حصار عمدتا در اطراف بازار شهر و محلاتی مانند عودلاجان ، چاله میدان و سنگلج شکل گرفته است.
بقایایی از ساختمان های دوره قاجار در این مناطق وجود دارد مانند کاخ گلستان ، بازار، سبزه میدان ، میدان ارگ ، میدان توپخانه ، مسجد امام و مدرسه صدر و از دوره پهلوی اول نیز ساختمان های متعدی در میدان مشق و همچنین خیابان های فردوسی ، لاله زار، چراغ برق و سپه باقی مانده است.
می توان از بطن آن چیزی که باقی مانده به نوعی هویت گذشته تهران را کالبدشکافی کرد و ظاهرا سازمان میراث فرهنگی طرحی دارد برای ایجاد یک منطقه عابر پیاده از میدان مشق تا میدان ارگ و سبزه میدان که می تواند موثر برای توجه و حفظ این منظور باشد که در میدان مشق از زمان پهلوی اول ساختمان هایی مانند سر در باغ ملی ، کاخ شهربانی ، ساختمان های وزارت امور خارجه ، پست ، بانک سپه ، موزه ایران باستان و کتابخانه ملی باقی مانده است ، قدیمی ترین ساختمان این مکان قزاقخانه است که به دور مظفرالدین شاه مربوط می شود.
همچنین بعضی از ساختمان هایی هم که در سنوات بعد ساخته شده به نوعی به صورت نماد تهران تلقی شد که مهمترین آن برج آزادی در میدان آزادی و بتازگی برج میلاد است. مجموعه آنها به گونه ای نماد و هویت تهران را می تواند نمایان کند.
آیا می توان میان این دوره های مختلف معماری ، هماهنگی ای به وجود آورد و آثار به جا مانده از گذشته را حفظ کرد؟
برای ایجاد یک هماهنگی و توجه به نماها و نمادهای شهری و اولین گام می تواند توجه ، حفظ و احیای بافت گذشته تهران در مرکز شهر باشد. حفظ این بناها و هویت محله ای و ایجاد فضاهای عابر پیاده ، منع رفت و آمد وسایل نقلیه و منع ساخت و ساز بی حساب می تواند به این موضوع کمک کند. پس از آن ایجاد و اجرای ضوابط شهرداری در هر محله ای بخصوص در محلاتی که ارزش تاریخی و معماری دارد از قبیل ضوابطی برای طراحی ساختمان از نظر حجم ، ارتفاع ، مصالح ، نماسازی ، راهکارهای خوبی برای رفع این معضل است.
ناهمگونی چشم انداز شهری را چگونه می شود بهبود بخشید؟
در قسمتهایی از شهر با توجه به شریان های اصلی و حجم قابل پذیرش خودرو می توان بلند مرتبه سازی کرد و در قسمتهایی که فضاهای وسیع تر و باغها و پارکها قرار دارد مانند منطقه 22 ، می تواند فقط مختص ساختمان های تک واحدی و کوتاه با توجه به حفظ طبیعت باشد و در مکانهایی که ترافیک و عوامل مختلف اقتصادی و اجرایی اجازه نمی دهد ، حداکثر ارتفاع برای ساختمان ها در نظر گرفته شود تا ساختمان هایی که امروزه با مصالح و اشکال مختلف در کنار هم ساخته شده اند بتدریج به سوی یک همگونی گرایش پیدا کنند.
در گذشته شهرهای ایران کمترین بی نظمی دیده می شود.
آنچه در شهرهای تاریخی ایران در گذشته دیده می شود موضوع وحدت در عین کثرت است ، یعنی ساختمان های مختلف شهری با وجود داشتن عملکردهای مختلف ، ولی از نظر مصالح ، رنگ و حجم کلی وحدتی میان آنها دیده می شود. مثال آن را امروزه می توانیم در روستاهایی چون ماسوله ، ابیانه ، زواره یا حتی شهرهای نسبتا بزرگی مانند بندر لنگه مشاهده کرد ، اگرچه در ماسوله هیچ تک بنای زیبایی وجود ندارد ، ولی وحدت و هماهنگی ای که در آنجا میان ساختمان ها وجود دارد آن زیبایی و جذبه را برای بیننده ایجاد می کند. به عنوان مثال اگر کسی در ماسوله ساختمانی را با سنگ تراورتن یا تمام شیشه ای بسازد به تحقیق آن نازیبا و ناموزون خواهد بود و منظره را به هم خواهد ریخت و این مساله ای است که در تهران اتفاق افتاده.

در تهران تک بناهای زیبایی داریم که در کنار هم هیچ قرابتی با هم ندارند

در تهران تک بناهای زیبایی داریم که در کنار هم هیچ قرابتی با هم ندارند و نمی توان در عین گوناگونی نمای زیبایی را با هم به نمایش بگذارند.
آیا برای بهسازی این نمای به هم ریخته شهری کاری صورت گرفته است؟
خیر. متاسفانه تاکنون کاری انجام نشده و تا آنجا که بنده می دانم سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در برنامه خود ایجاد هویت شهری و فرهنگی را در برنامه خود قرار داده است ، اما کار اجرایی را بنده هنوز ندیده ام. باید توجه داشت که تهران پایتخت کشوری با سابقه درخشان تاریخی است ، بنابراین توجه به تاریخ و هویت این شهر باید جزو الزامات معماران و طراحان و متصدیان امور شهری باشد. ارگان مسوول به نوعی شهرداری ، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و تا حدی می توان گفت وزارت مسکن و شهرسازی است ، ولی متولی خاصی که مشخصا روی هویت شهری تهران مسوول باشد بظاهر وجود ندارد.
چه چیز بیشتر باعث ناهمگونی و عدم تجانس ساختمان ها در تهران شده است؟
در گذشته آنچه باعث وحدت و همگونی مختلف یک شهر می شده مسائل متعددی بوده است. از این قرار، بومی بودن مصالح هر منطقه یعنی در گذشته در هر منطقه ای از مصالحی استفاده می شده که در آنجا وجود داشته است. در بیابان از گل و خشت و آجر ، در کوهستان از سنگ ، در مناطق جنگلی از چوب و در بعضی از بنادر و جزایر جنوبی کشور از سنگهای مرجانی استفاده می شده است. پس مصالح یکی از پارامترهای مهم بوده و دوم ، توجه به اقلیم در هر منطقه است. در مناطق بارانی بامها شیب دار ، در مناطق کویری به صورت گنبد و قوس و در مناطق کوهپایه ای به شکل سطح احداث می شده است ؛ همچنین عمق ایوان ها ابعاد بازشوها و نوع حیاطی از قبیل حیاط مرکزی وغیره به اقلیم هر منطقه سنگی داشته و این اقلیم باعث هماهنگی میان ساختارهای مختلف ساختمانی می شده است و سوم تکنیک ساخت است. در گذشته تکنیک ساخت در هر منطقه ای تقریبا ثابت و یکنواخت بوده است. در نتیجه ساختمان هایی که در شهرهای مختلف ساخته می شده به واسطه مسائلی که مطرح شد و همچنین به دلیل همگونی بیشتر فرهنگی و اجتماعی میان اعضای جامعه این از هم گسیختگی نماهای شهری در آنها دیده نمی شد.
دیگر کشورها در این زمینه چکار کرده اند؟
امروزه مشاهده می شود که بیشتر شهرهای اروپایی بافت تاریخی شهر که همان هویت شهری است ، در مرکز آن حفظ شده و در این منطقه اجازه هیچگونه تغییر در نماهای شهری ، خارج از نمای تعیین شده که در چارچوب حفظ هویت شهری است امکان ندارد و آنچه اهمیت دارد این که بافت به همان گونه که در گذشته بوده حفظ شده است. در بیشتر بافتهای تاریخی اجازه عبور و مرور خودرو داده نمی شود و فضاها فقط برای عابر پیاده و گردشگر است. بهترین و گران ترین قسمتهای شهر در مرکز شهر است زیرا جمعیت زیادی به این مراکز برای تفریح ، خرید، رستوران ، نوشیدن قهوه در کنار پیاده رو یا نشستن و استراحت می آیند و این منطقه بسیار جاذبه گردشگری داشته و درآمدزاست.
آیا با وجود ساخت و سازهایی که در تهران و مناطق تاریخی آن انجام شده می توان دوباره همان بافت قدیم را احیا، بازسازی و همگونی ایجاد کرد؟
متاسفانه ساختمان های با ارزشی که به صورت بافت و یک مجموعه در شهر تهران باقی مانده باشد ، فقط منحصر به کاخ گلستان ، میدان مشق ، بازار و تا حدی اطراف میدان بهارستان است که اینها به شکل جدا از هم قرار دارند. اتصال اینها از طریق مسیرهای عابر پیاده باعث احیای ساختمان های مجاور آنها نیز خواهد شد ، ولی در حال حاضر ساختمان های میان این مجموعه های تاریخی عمدتا ارزش معماری چندانی ندارند و توجهی به آنها نشده و اگر طراحی های صحیحی در خصوص هویت شهری ، گسترش مترو و برطرف کردن مشکل ترافیک در تهران انجام شود، شاید بتوان دیگر مناطق شهر را به سوی همگونی سوق داد.

محمدرضا تحقیقی احمدی